مروری بر پژوهشهای علمی درباره نقش کتاب و بلندخوانی در رشد شناختی، زبانی و اجتماعی کودکان.
چند سال پیش Maryanne Wolf، عصبپژوه و پژوهشگر حوزه خواندن، در کتاب خود با عنوان Proust and the Squid توضیح میدهد که مغز انسان برای خواندن بهصورت زیستی برنامهریزی نشده است؛ خواندن یک دستاورد فرهنگی است که از طریق تجربه و مواجهه مکرر ساخته میشود. این یعنی هر تماس زودهنگام کودک با کتاب، در حال شکل دادن به مدارهای عصبی مرتبط با زبان، تخیل و درک مفهومی است.
وقتی کتاب در خانه صرفاً شیئی رسمی و دور از دسترس نباشد و مانند اسباببازی در اختیار کودک قرار گیرد، کودک پیش از آنکه خواندن رسمی را آغاز کند، با «جهان متن» رابطه برقرار میکند. او تصویرها را تماشا میکند، روایت را حدس میزند، و از طریق لمس و بازی، کتاب را به تجربهای حسی و عاطفی تبدیل میکند. این مرحله، بنیان علاقه پایدار به خواندن است.
Jim Trelease در کتاب تأثیرگذار خود The Read-Aloud Handbook بر اهمیت مواجهه مداوم کودک با کتاب در سالهای ابتدایی زندگی تأکید میکند. او نشان میدهد کودکانی که در محیطهای غنی از کتاب رشد میکنند، معمولاً دامنه واژگانی گستردهتر، تمرکز شنیداری بهتر و درک روایی قویتری دارند. نکته مهم در دیدگاه او این است که کتاب باید بخشی طبیعی از زیست روزمره کودک باشد، نه ابزاری صرفاً آموزشی.
پژوهشهای گستردهتری نیز این مسئله را تأیید کردهاند. مطالعه مشهور Anne E. Cunningham و Keith E. Stanovich درباره «اثر متی» در خواندن نشان میدهد کودکانی که زودتر و بیشتر در معرض کتاب قرار میگیرند، بهمرور فاصله خود را با همسالانی که این تجربه را ندارند افزایش میدهند؛ زیرا مهارت خواندن خودتقویتگر است. هرچه بیشتر بخوانی، بهتر میخوانی، و هرچه بهتر بخوانی، بیشتر میخوانی.
از منظر عاطفی نیز پژوهشهای مرتبط با رشد اجتماعی نشان دادهاند که مواجهه با داستانهای روایی در سالهای ابتدایی، توانایی همدلی و درک دیدگاه دیگران را تقویت میکند. کودک با شخصیتهای داستانی زندگی میکند و موقعیتهای متفاوت را تجربه میکند؛ این تمرین ذهنی بعدها در روابط اجتماعی او بازتاب پیدا میکند.
بنابراین، وقتی میگوییم «کتاب برای کودک اسباببازی است»، منظور کوچککردن شأن کتاب نیست؛ بلکه تأکید بر طبیعیسازی حضور آن در زیست کودک است. کتابی که لمس میشود، ورق میخورد، حتی گاهی پاره میشود، در حال ایفای نقش تربیتی عمیقتری است تا کتابی که پشت ویترین باقی میماند.
منابع
Wolf, M. (2007). Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain. New York: Harper.
Trelease, J. (2019). The Read-Aloud Handbook (8th ed.). New York: Penguin.
Cunningham, A. E., & Stanovich, K. E. (1997). Early reading acquisition and its relation to reading experience and ability 10 years later. Developmental Psychology, 33(6), 934–945.
Mol, S. E., & Bus, A. G. (2011). To read or not to read: A meta-analysis on print exposure from infancy to early adulthood. Psychological Bulletin, 137(2), 267–296.
